สถานการณ์กลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ในประเทศไทย เป็นประเด็นท้าทายสำคัญของระบบสาธารณสุข โดยข้อมูลระบุว่า โรค NCDs เป็นสาเหตุของการเสียชีวิตก่อนวัยอันควรสูงถึงร้อยละ 73 และพบผู้ป่วยโรคเบาหวานรวมถึงโรคความดันโลหิตสูงมีแนวโน้มอายุลดน้อยลงอย่างต่อเนื่อง ท่ามกลางการดำเนินงานตามนโยบายถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ไปยังองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) การบริหารจัดการระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิอย่างเป็นระบบ จึงเป็นปัจจัยสำคัญในการดูแลผู้ป่วยโรคเรื้อรังให้ได้รับบริการอย่างต่อเนื่องและมีคุณภาพ
สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) ร่วมกับคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ดำเนินโครงการวิจัย “การพัฒนาโมเดลนวัตกรรมการบริหารจัดการโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูงในระดับปฐมภูมิ ภายใต้การถ่ายโอน รพ.สต. ไปยัง อบจ.” โดยถอดบทเรียนจากพื้นที่ศึกษาวิจัย 3 จังหวัดนำร่อง ซึ่งปรากฏรูปแบบนวัตกรรมการบริหารจัดการตามบริบทพื้นที่อันส่งผลต่อการปรับตัวและการปฏิบัติงานของทีมสุขภาพในระดับพื้นที่อย่างมีนัยสำคัญ
สำหรับรูปแบบนวัตกรรมปฐมภูมิในพื้นที่นำร่องแห่งแรกคือ จังหวัดลำพูน ซึ่งเป็นการถ่ายโอนร้อยละ 100 ดำเนินงานภายใต้ความร่วมมือระหว่างสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด (สสจ.) และ อบจ. ผ่านคณะทำงานร่วมเพื่อแก้ไขปัญหาการเชื่อมโยงฐานข้อมูล พร้อมจัดสรรงบประมาณบริการปฐมภูมิ (OP/PP) ตรงไปยัง รพ.สต. ในอัตรา 255 บาทต่อประชากร ผ่านกลไกคณะกรรมการสุขภาพระดับพื้นที่ (กสพ.) โดยมีการประยุกต์ใช้ระบบจัดกลุ่มผู้ป่วยด้วยแถบสี (Color-coding) นำร่องระบบการแพทย์ทางไกล (Telemedicine) บริการจัดส่งยาถึงบ้านโดย Health Rider สำหรับผู้ป่วยกลุ่มสีเขียว จัดตั้งทีมแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวดูแลครอบคลุมพื้นที่ และจัดตั้งโรงเรียนเบาหวานเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ
ขณะที่จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งเป็นการถ่ายโอนร้อยละ 100 เช่นกัน ได้บริหารงานด้วยโครงสร้าง "4-Node Model" โดยแบ่ง รพ.สต. ออกเป็น 4 ศูนย์ตามฐานประชากร พร้อมปรับรูปแบบการจัดสรรงบประมาณเหมาจ่ายล่วงหน้าระหว่างโรงพยาบาลแม่ข่ายและ รพ.สต. ในสัดส่วนร้อยละ 75 ต่อ 25 มีการจัดทำระบบส่งกลับผู้ป่วย (Back-Refer) กลุ่มสีเขียวจากโรงพยาบาลแม่ข่ายมารับการดูแลต่อที่ รพ.สต. สนับสนุนอุปกรณ์ทางการแพทย์แก่ อสม. รวมถึงเครื่องวัดระดับน้ำตาลในเลือดชนิดต่อเนื่อง (CGM) และขยายกรอบบัญชียาของ อบจ. ครอบคลุมยารักษาโรคเรื้อรัง โดยมีเภสัชกรจากโรงพยาบาลชุมชนร่วมดูแล
ส่วนจังหวัดชัยภูมิ ซึ่งเป็นการถ่ายโอนรูปแบบผสมผสานร้อยละ 46.15 ได้ดำเนินงานร่วมกันระหว่าง รพ.สต. สังกัด อบจ. และสังกัดกระทรวงสาธารณสุข ในสัดส่วน 7 ต่อ 3 บริหารจัดการผ่านคณะกรรมการ NCD Board ระดับอำเภอ และ กสพ. มีการจัดบริการคลินิก NCDs แบบจุดเดียวเบ็ดเสร็จ (One Stop Service) สนับสนุน อสม. ออกตรวจคัดกรองในชุมชน ดำเนินงานโรงเรียนเบาหวานร่วมกับ FAST Model พร้อมปรับระบบยกเลิกการสต็อกยาไว้ที่ รพ.สต. (Zero Stock Medication) โดยให้โรงพยาบาลเทพสถิตเป็นศูนย์กลางบริหารและจัดส่งยา เพื่อลดปัญหายาเสื่อมสภาพหรือหมดอายุ
ผลการศึกษาวิจัยระบุข้อเสนอเชิงนโยบายว่า กรอบนโยบายระดับชาติควรกำหนดแนวทางที่ยืดหยุ่นตามบริบทของแต่ละพื้นที่ โดยเน้นการบูรณาการทำงานร่วมกันระหว่างภาคส่วนสาธารณสุขและภาคส่วนอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น คณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) เพื่อสร้างระบบป้องกันโรคเชิงรุก ทั้งนี้ การจัดระบบดูแลผู้ป่วย NCDs อย่างเป็นขั้นตอนจำเป็นต้องอาศัยการทำงานเชื่อมโยงกันของทีมสหวิชาชีพ โดยพยาบาลวิชาชีพและพยาบาลปฐมภูมิถือเป็นกำลังสำคัญในการประเมิน คัดกรอง และประสานการดูแลผู้ป่วยในระดับพื้นที่ ร่วมกับแพทย์ เภสัชกร ผู้จัดการการดูแล (Care Manager) และผู้ดูแล (Caregiver) เพื่อติดตามฟื้นฟู ชะลอการเกิดภาวะแทรกซ้อน และส่งเสริมแนวทางการสงบตัวของโรค ตตลอดจนการส่งต่อผู้ป่วยที่มีภาวะแทรกซ้อนไปยังแพทย์และพยาบาลเฉพาะทางได้อย่างไร้รอยต่อ
การถ่ายโอน รพ.สต. สู่ อบจ. จึงถือเป็นโอกาสสำคัญในการพัฒนาระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิให้มีประชาชนเป็นศูนย์กลางอย่างแท้จริง ผ่านกลไกการบริหารจัดการร่วม (Joint Governance) การเชื่อมโยงระบบข้อมูลสุขภาพ และการสนับสนุนบทบาทการปฏิบัติงานของพยาบาลและทีมสุขภาพปฐมภูมิอย่างเหมาะสม เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการควบคุมและป้องกันโรค NCDs ในระดับชุมชนได้อย่างยั่งยืน
อ้างอิงจาก: ข่าวประชาสัมพันธ์ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) เรื่อง "เจาะ 3 โมเดลนวัตกรรมปฐมภูมิ: บ้านโฮ่ง-พนมทวน-เทพสถิต จัดการ ‘เบาหวาน-ความดัน’ ยุคถ่ายโอน รพ.สต. ให้ อบจ." เผยแพร่เมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 2569
เรียบเรียง: กองบรรณาธิการ Thai Nursing Time
